تبلیغات
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس - درس رمضان/2
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس
هدف بسیج حفظ ارزشهاست

نور رمضان (2)

 نور رمضان (2)
نور رمضان (2)


 

مرجع: راسخون



 

 

4. مرگ اندیشی 
 

«مرگ اندیشی» یکی از آموزه های ماه مبارک رمضان است که در دعاهای ماه مبارک مطرح شده است بی گمان یاد مرگ، به منزله آموزگاری بزرگ برای انسان هاست. شکی نیست که مرگ اندیشی و یاد قبر - این فرجام گریزناپذیر همه انسان ها - عاملی مهم برای تعدیل حرص و زیاده خواهی ها و کمک بزرگی برای رهایی از دل بستگی ها نسبت به جهان گذرای مادی و جاذبه های آن است. یاد مرگ، هشداری درباره «پایان پذیری فرصت ها»؛ «رنگ باختن لذت ها» و «افول آرزوها» است که می تواند با یادآوری «پایان پذیری لذت ها» مانع از ورود حسرت های آزار دهنده به دل، به گاه ناکامی ها شود و با گوشزد کردن «گذرا بودن دنیا و سختی های آن»، سطح تحمل انسان در برابر مشکلات زندگی را بالا ببرد و او را از ناامیدی به هنگام رو آوردن مشکلات باز دارد. اسکات پک می نویسد: 
«اگر با علم به اینکه مرگ، همیشه با ما همراه است و روی شانه ما حرکت می کند زندگی کنیم، هر چند باز هم از این رفیق همراه می ترسیم، اما همواره مشاور عاقل را همراه خود داریم و با کمک این مشاور، دائماً می دانیم که مدت زندگی و محبت ورزیدن به انسان ها محدود است، و لذا باید همیشه حداکثر استفاده را از این فرصت زندگی و زمانی که در اختیار داریم بکنیم، اما اگر نخواهیم به طور کامل با حضور دهشتناک مرگ رو به رو شویم، خود را از مشاوره او محروم کرده ایم و احتمالاً نمی توانیم به روشنی زندگی کنیم». (1)

 

به جز مرگ در گوش جانت که خواند 
که بگذر از این منزل کاروانی

به جز مرگ با جان عقلت که گوید 
که تو میزبان نیستی، مهیمانی

به جز مرگ اندر حمایت، که گیرد 
از این شوخ چشمان آخر زمانی

اگر مرگ نبود، که بازت رهاند 
ز درس گرانان و درس گرانی

گر افسرده کرده است درس حروفت 
تَفِ مرگ در جانت آرد روانی

تو بی مرگ هرگز نجاتی نیابی 
ز ننگ لقب های اینی و آنی (2)

سنایی در بیت آخر اشاره کرده است که مرگ، اثر گذارترین شیوه برای رهایی از ننگ شهرت طلبی و دوستی نام آور است؛ زیرا با مرگ، به زودی آدمی به فراموشخانه می رود و نام او از لب ها و یاد او از دل ها پاک می شود و در اندک زمانی، حتی آثار او نیز از سطح این جهان خاکی برچیده خواهد شد. امام سجاد (علیه السلام) در دعای ابوحمزه ثمالی، بارها از مرگ و جهان قبر یاد و از شرایط دشوار جهان قبر، به پیشگاه خدا شِکوه می کند. در بخشی از این دعا می خوانیم: «خدایا، چه کسی بدحال تر از من خواهد بود، اگر با چنین حالی به قبر منتقل شوم، در حالی که چیزی برای آن، تدارک ندیده، آن را با عمل صالح، فرش نکرده ام». 
 

5. دعا برای دیگران 
 

از فرازهایی از دعاهای ماه مبارک رمضان می آموزیم که به یاد دیگران باشیم و برای آنها دعا کنیم. دعا برای دیگران تمرینی است عملی برای ورزیدگی در خیرخواهی نسبت به دیگران و رهایی از دام بخل و درآمدن از حصار تنگ نظری و خودگرایی. دعا برای دیگران، هموار ساختن راه، برای دست یابی به یکی از مهم ترین اصول حقوق بشر؛ یعنی «آنچه از خوبی ها که برای خود خواستن، برای دیگران هم خواستن» است و موجب می شود این باور شکل بگیرد که «خوشبختی انسان، در گروی خوشبختی دیگران است.» بنابراین، پس برای تحقق چنین مدینه فاضله ای، باید قدم نخست را برداشت و نخستین ساز و کار را عملی کرد و آن چیزی نیست، جز دعا برای دیگران. در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: «دعایی که بیشتر در معرض اجابت است و زودتر مستجاب می شود، دعا کردن برای برادران دینی در غیاب آنهاست.» (3) 
نمونه ای از دعا برای دیگران- که از ادعیه ماه مبارک رمضان می آموزیم- دعایی است که مستحب است، پس از هر نماز واجب در این ماه خوانده شود: و: «اللهم اغنِ کلَّ فقیرٍ؛ اللهم اشبع کلِّ جائعٍ؛ اللهم اکسُ کلَّ عریانٍ؛ اللهم اقضِ دینَ کلِّ مدین؛ اللهم فرَّج عن کلِّ مکروبٍ؛ اللهم فُکَّ کلَّ اسیر؛ اللهم اشفِ کُلَّ مریض؛ خدایا، همه فقیران را بی نیاز فرما! خدایا، تمامی گرسنگان را سیر کن! خدایا، همه برهنگان را بپوشان! خدایا، دین [بدهی] همه بدهکاران را ادا فرما! خدایا، هر گرفتاری را شاد کن! خدایا، همه اسیران را آزاد کن! خدایا، تمامی بیماران را شفا بخش». 
از یاد نبریم که حکمت اصلی سفارش اسلام به «دعا برای دیگران»، باید دغدغه ذهنی نسبت به انسان ها و شکل دهی احساس مسئولیت درباره دیگران و در پی آن، اقدام عملی برای اجابت این دعاها از سوی خود دعا کننده جست و جو کرد. 
اسماء همسر جعفر طیار نقل می کند: «در لحظه های پایانی زندگانی حضرت زهرا (سلام الله علیها) متوجه آن بانوی بزرگ جهان هستی بودم. نخست غسل کرد و لباس ها را عوض کرد و در خانه مشغول راز و نیاز شد. جلو رفتم. ایشان را دیدم که رو به قبله نشسته و دست ها را به سوی آسمان برآورده و این گونه برای دیگران دعا می کند: «ای پروردگار بزرگ، به حق پیامبرانی که آن را برگزیده ای و به گریه های فرزندانم در فراق من، از تو می خواهم که از گناه کاران شیعیان من و شیعیان فرزندان من درگذری.» (4)
به باور علمای اخلاق، یکی از بهترین شیوه ها برای زدودن حسادت و کینه از دل، دعای خیر برای کسی است که شخص نسبت به او کینه ای در دل دارد یا حسادت می ورزد. در اثر دعا برای او به تدریج این زنگارها از دل زدوده خواهد شد و به زودی، شخص قلب خیرخواهی نسبت به او پیدا خواهد کرد. 
 

6. توجه به همسایگان 
 

یکی از درس هایی که آموزه های ماه مبارک رمضان به ما یاد می دهد، همسایه داری و توجه به همسایگان است. چنان که می دانیم، در زندگی اجتماعی، از هم جواری با همسایه، گریزی نیست و صرف هم جواری نیز حقوقی دو سویه ایجاد خواهد کرد. در حقیقت، توصیه های فراوان اسلام به حُسن هم جواری و رعایت حقوق همسایه، افزون بر آنکه به شکل دهی رفتار درست با همسایه می انجامد، در گوارا شدن زندگی اجتماعی نیز اثرگذار است؛ زیرا رفتار درست و اخلاقی با همسایه - در عین حال که به دلیل «فعلی اخلاقی بودن»، سبب تعالی روحی ماست - به علت جلب رضایت همسایه، رفتار درست و صمیمی او با ما را نیز در پی دارد و همین مسئله، سبب گوارا شدن زندگی در كنار این همسایگان خواهد شد. از این رهگذر، همسایه داری و اكرام همسایه و چشم پوشی از لغزش های احتمالی او، مایه ثمره های دنیایی و موجب پاداش های معنوی برای ما می شود. كاتسینگر می نویسد: 
مسیح (علیه السلام) می فرمود: «دوست داشتن خدا با همگی وجودمان، اولین و بزرگ ترین فرمان اوست؛ چه تنها چیزی است كه به فرمان دوم او، یعنی اینكه ما همسایه مان را مثل خود دوست بداریم، معنا و ارزش می ‌دهد.» احسان در حقیقت خود، این است كه خدا را بیش از خودمان و همسایه مان را به قدر خودمان دوست بداریم.» (5) 
از جمله دعاهایی كه به ما درس همسایه داری و دوستی با همسایگان را می آموزد، دعایی است كه امام سجاد (علیه السلام) آن گاه كه ماه مبارك رمضان فرا می رسید، می خواندند. آن دعا این است: 
«اللهمَّ وفقنا فیه ان نتعاهَدَ جیرانا بالافضالِ و العطیَّهِ؛ خدایا ما را موفق بدار كه در این ماه، با فضل و عطا بخشی، با همسایگانمان رابطه دوستی برقرار كنیم». (6) 
حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «خدا را خدا را درباره همسایگانتان كه آنان سفارش شده پیامبر شمایند. آن حضرت، پیوسته درباره همسایگان سفارش می كرد، چندان كه گمان بردیم، آنها را ارث بر، قرار خواهد داد». (7) 
از یاد نبریم چه بسا برای آدمی، حوادث و مشكلاتی پیش می آید و نیازمند كمك دیگران می شود كه در چنین احوالی، همسایگان، بیش از دیگران و پیش از دیگران می توانند به كمك او بشتابند. بدیهی است این فریاد رسی به هنگام همسایگان، در گروی رفتار نیك و شایسته با آنها در روزهای هم جواری با آنهاست. در حقیقت، ضرب المثل معروف «همسایه از همسایه ارث می برد»، افزون بر آنكه همسایه ها را مدیون همدیگر و وام دار یكدیگر معرفی می ‌كند، آنها را در حلقه بستگان و فامیل ها قرار می دهد و آنان را به منزله یكی از اعضای فامیل انسان، به ما می‌شناساند.

7. نفاق ستیزی 
 

یكی از ناهنجاری‌ های بزرگ اخلاقی، رفتار نفاق آلود و دورویی در برخورد با دیگران است. نفاق به بازی گرفتن احساسات پاك مردم و تمسخر عملی آنان است. نفاق، نشانه زبونی و ترس انسان دورو است و از چند پارگی شخصیت انسان و تضاد روحی او حكایت می كند. به تعبیر استاد شهید مرتضی مطهری: «اساساً نفاق یعنی دورویی؛ و اختلاف و تضاد ظاهر با باطن، به این معنی كه ظاهر موافق و باطن مخالف، و به اعتباری، ظاهر مسلمان و باطن كافر و به اعتباری، خوش ظاهر و بد باطن و به اعتباری دو چهره و دودوزه باز. نفاق از مقوله دروغ است». (8)
«منافقان و اهل باطل، نورشان نور موقت است و به زودی آن را از دست خواهند داد و پیرامونشان تاریك خواهد شد. و این نورها دو گونه است: یكی نورهایی كه خودشان به دست خود و با تدبیر خود به وجود می آورند و مدتی هم گرد آن هستند (یعنی نور نقشه ها)، و دیگری نوری كه در خلقت، نه برای آنها كه برای هدف دیگری به وجود می آید، و اینها از جریان هایی كه خود به وجود نیاورده اند می خواهند، استفاده كنند». (9)
در اعمال سحرهای ماه مبارك رمضان می خوانیم: «اللهم طهِّر قلبیِ مَن النفاق؛ خدایا قلب مرا از نفاق و دورویی پاكیزه بدار». 
در دعای ابوحمزه ثمالی از خداوند می‌ خواهیم: «و ابرِء قلبی من النفاق؛ و قلب مرا از نفاق، دور بدار». 
نكته ای كه درباره منافق در خور توجه است، روان شناسی اوست. بر اساس روایتی از حضرت علی (علیه السلام)، نفاق از زبونی و خواری شخص خبر می‌ دهد. چنانكه آن حضرت در این باره می فرماید: «نفاق المرءِ ذلَّهٌ؛ دورویی شخص، خواری و زبونی است». (10)
كمال الدین میثم بحرانی در شرح این حدیث شریف می نویسد: 
«از آنجا كه شخص منافق و دورو، از باوری به باور دیگر خارج می شود و وارد حالتی می گردد كه ورود در آن، روا نیست، خود دلیل بر آن است كه نفس او در برابر چیزهای خیالی كه بر آن وارد می شود و پاسخ دادن به وسوسه های شیطان، شكست خورده است. بلكه او در برابر هر چه از این امور كه برنفس او وارد می شود، مقهور است. پس سبب می شود كه در اعتقادات مخالف هم تردید كند، و در نتیجه یك بار از این عقیده و بار دیگر از عقیده دیگری پیروی كند و این است معنای خواری و پستی و زبونی». (11)
شهید مطهری نیز در روان شناسی انسان منافق، از شخصیت «تصنعی» و ساختگی او یاد می كند و در این باره می گوید: «نفاق و تدلیس و دورویی و تظاهر، همه از مقوله تصنع و شخصیت ساختگی داشتن است، كه انسان شخصیت واقعی یعنی هدف های خود، منویات خود احساسات و عواطف خود را بر خلاف آنچه هست ارائه می‌دهد». (12)
 
بنابراین، ماه مبارك رمضان با ادعیه شفابخشش به ما می آموزد كه چگونه با روی آوردن به یك رنگی به شخصیت خود اصالت ببخشیم و خود را از در آویختن به دامان شخصیت ساختگی كه بر شن زار نفاق و دورویی بنا می شود، ایمن بداریم. 

8. فسادستیزی 
 

در دعایی از ماه مبارك رمضان كه مستحب است پس از هر نماز واجب خوانده شود، می خوانیم: «اللهُّمَ اصلح كلَّ فاسدٍ من امور المسلمین؛ خدایا هر امر فاسدی از امور مسلمین را اصلاح فرما». 
آموزه‌ای كه این دعا برای ما دارد، ناخرسندی از وجود فساد در جامعه اسلامی و درخواست رفع هر فسادی از اجتماع مسلمانان، از خداوند است. قرآن كریم به دو مصداق از فساد اشاره می كند كه «كفرورزی» و مانع تراشی بر سر راه بندگانی كه راه خدا را می پیمایند» است كیفر مفسدان را عذاب متراكم اعلان فرموده، در این باره می فرماید: «الذین كفروا و صدوا عن سبیل الله زدناهم عذاباً فوق العذاب بما كانو یفسدونَ؛ كسانی كه كفر ورزیدند و [خلق] را از راه خدا باز داشتند، به سبب فسادی كه می كنند، عذاب بر عذابشان بیفزاییم». (نحل: 88) 
نكته مهم درباره آموزه ماه مبارك رمضان در زمینه مبارزه با فساد، این است كه فساد، مانع اصلی بر سر راه فضیلت‌ها و پاكی‌ هاست و همانند علف هرز كه چون در مزرعه ای بروید یا محصول آن را به باد فنا می دهد یا حجم آن را به كمترین اندازه می رساند، رواج فساد نیز پاكی ها و فضیلت ها را به باد فنا می دهد و مانع از رویش و شكوفایی آنها می شود. 
بر اساس این آموزه از ادعیه ماه مبارك رمضان، از اولویت های كارهای فرهنگی، فساد ستیزی و مبارزه با فساد است؛ زیرا نخست باید سرزمین جامعه اسلامی را از علف های هرز ناپاكی ها و فساد پیراست و آن گاه بذر پاكی ها را در آن افكند و به ثمره آن امیدوار بود. 
مولوی، در داستانی زیبا در مثنوی می گوید: مردی انبار گندم داشت و چون هر روز به آن نگاه می كرد، می دید مرتب، از آن كاسته می شود. او از این امر شگفت زده شد. می دید با آنكه روزانه، بر گندم خویش می افزاید، نه تنها افزایش پیدا نمی كند، كه همواره رو به كاهش می رود. تا آنكه روزی ماجرا را با شخصی با تجربه كار آزموده در میان می گذارد و آن شخص، دلیل كاهش گندم را وجود موش دزد در انبار او اعلام می داند و به او چنین توصیه می كند:

 

اول ای جان دفع شر موش كن 
وانگه اندر جمع گندم كوش كن (13)

آن گاه مولوی در این باره چنین نتیجه می گیرد:

ما در این انبار گندم می كنیم 
گندم جمع آمده گم می كنیم

می نیندیشیم آخر ما به هوش 
كاین خلل در گندم ست از مكر موش

موش تا انبار ما حفره زده ست 
ز آفتش انبار ما ویران شده ست

اول ای جان دفع شرّ موش كن 
وانگه اندر جمع گندم کوش كن (13)

 

9. انتظار فرج و ‌آرزوی دولت كریمه 
 

انتظار ظهور، از خوش بینی به آینده، امید، كمال طلبی و ستم ستیزی منتظر خبر می دهد و پویا و بلند همتی او را به تصویر می كشد. كسی كه در سر، سودای «تغییر وضع موجود به وضع مطلوب» را دارد، هیچ گاه از تباهی استعدادهای مادی و معنوی انسان ها در عصر غیبت، خرسند نیست و تعبیر رؤیاهای خویش را تنها در عصر ظهور و روزگاران دولت كریم جست وجو می كند. 
«یكی از فقرات دعای افتتاح كه بر آن بسیار تأكید شده، درباره اظهار علاقه نسبت به دولت اسلامی است كه در پرتو ظهور حضرت ولیّ عصر (عج) برقرار خواهد شد. در ضمن جملات این فقره از دعا، هدف حكومت اسلامی و وظیفه ما نسبت به آن نیز بیان شده است. خوش بختانه همه ما مشمول این نعمت بزرگی الهی هستیم كه معرفت حضرت ولی عصر (عج) و انتظار ظهور او به ما ارزانی گردیده است. اعتقاد به ظهور حضرت مهدی (عج) از معتقدات مشترك بین تمام فرقه های اسلام، اعم از شیعه و سنی است. حتی در غیر مسلمان ها نیز به نوعی مسئله انتظار فرج و ظهور مصلح، مطرح است. (14) البته ما در مقام منتظر باید از هر نظر خود را بسازیم؛ از هواهای نفسانی دوری گزینیم و خود را آماده پذیرش او و انقلاب و قیام ایشان كنیم. بر این اساس، انتظار زمانی ارزشمند است كه واقعاً به امام عصر (عج) علاقه مند باشیم و خواستار ظهور آن حضرت باشیم تا اسلام و مسلمانان را عزت ببخشد و احكام الهی را زنده كند و از اینكه احكام خدا در سراسر جهان، معطل مانده است، ناراحت باشیم. (15)
بازتاب آرزوی تحقق دولت كریمه و درس انتظار، این گونه در دعای افتتاح، بازتاب یافته است: 
اللهم انا نرغبُ الیك فی دولهٍ كریمهٍ، تعِزُّ بها الاسلام و اهَلَهُ، و تذلُّ بها النفاق و اهله، و تجعلنا فیها من الدعاةِ الی طاعتِكَ، و القادهِ الی سبیلكَ، و ترزقنا بها كرامَهَ الدنیا و الاخرةِ. 
خدایا ما به تو درباره تحقق دولت كریمه ای اشتیاق داریم كه با آن، اسلام و اهلش را عزت بخشی و نفاق و اهل آن را خواری بخشی؛ و ما را در آیات دولت كریم از دعوت كنندگان به طاعتت و از پیشوایان راهت قرار دهی؛ و به ما در آن دولت، كرامت دنیا و آخرت روزی فرمایی.

 

هر كه بهر تو انتظار كند 
بخت و اقبال را شكار كند

بهر باران چون کشت منتظر است
سینه را سبز و لاله زار کند

بهر خورشید كان چو منتظر است 
سنگ را لعل آبدار كند

آهنی كانتظار، صیقل كرد 
روی را صاف و بی غبار كند

انتظار نثار بحر كرم 
سینه را دُرج دُر، چو نار كند

بی كنار است فضل منتظرش 
رانده را لایق كنار كند

تا قیامت تمام هم نشود 
شرح آن كانتظار یار كند (16)

قالب وبلاگ