تبلیغات
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس - درس رمضان/3
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس
هدف بسیج حفظ ارزشهاست

نور رمضان (3)

 نور رمضان (3)
نور رمضان (3)


 





 

 

بخش دوم: نگاهی به دلایل تأثیرگذاری ماه مبارك رمضان 
 

ماه مبارك رمضان، اثرگذارترین ماه در زندگی انسان هاست. این ماه می تواند همه زنگارها را از دل انسان روزه دار بزداید؛ همه ویژگی های ناشایست را از پیرامون قلب شخص بپیراید و او را از مقربان آستان پروردگار قرار دهد. اگر شخص روزه دار، قدر لحظه های این ماه را بداند و تكالیف و وظایف خویش در این ماه را به درستی انجام دهد، می تواند از انسانی مادی و زمینی، به انسانی معنوی و ملكوتی تبدیل و وجود او آیینه تمام نمای جمال پروردگار شود. در حقیقت، دلایل اثرگذاری ماه مبارك رمضان را می توان چنین بر شمرد: 

1.گرسنگی 
 

بر روزه دار واجب است كه از اذان صبح تا اذان مغرب، از خوردن پرهیز كند و در همه این ساعات در گرسنگی به سر ببرد و در حقیقت باید یكی از عوامل اثرگذاری ماه مبارك رمضان را در گرسنگی چند ساعته روزه دار در این ماه دانست؛ زیرا گرسنگی و گاهی معده را از غذا خالی داشتن، افزون بر آنكه بر سلامتی جسمانی انسان تأثیر فراوانی دارد و او را در برابر بیماری های فراوانی، ایمن می دارد، نقش فراوانی در تعالی روحی؛ رشد معنوی؛ توفیق در سیر و سلوك روحی و پیروزی در مبارزه با نفس اماره و نیز در زدودن پرده های ظلمانی از برابر قلب آدمی دارد. حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: «نِعمَ العَون علی اَشَرِ النفسِ و كسرِ عادَتِها التجوَع؛ گرسنگی، چه كمك خوبی است برای دفع بد مستی نفس [اماره] و شكستن عادت [نابجای] آن.» (1) آن حضرت در حدیثی دیگر می فرماید: «نعم عون الورع التجوع؛ چه كمك خوبی است از برای پرهیزكاری، خود را گرسنه نگه داشتن». (2) 
عین القضاة همدانی می نویسد: 
«عیسی مسیح (علیه السلام)، حواریان را گفت: «شكم تان را گرسنه نگه دارید، باشد كه با چشم قلبتان پروردگارتان را ببینید.» و اینكه شنیده‌ ای كه در رمضان شیاطین بسته باشند، همین است كه همه گرسنه باشند». (3) 
شهاب الدین سهروردی نیز می نویسد: 
«بنای ریاضت بر گرسنگی است و همچنان كه اگر كسی خواهد كه خانه ای سازد و بنیادخانه نیفكنده باشد، خانه نتوان ساختن، همچنین اگر كسی خواهد كه مجاهده و سیر و سلوك كند و گرسنگی نكشد، هیچ حاصل نشود و هر آفتی كه پیدا شود از سیری و پر خوردن باشد و حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «گذرگاه های شیطان را با گرسنگی، تنگ گردان.» و حق تعالی در حق جماعتی [و در وصف شكم پارگی و شكم پرستی آنان] فرمود: «ذَرهم یاكلوا و یتمتعوا و یُلهِهمُ الامل فسوف یعلمونَ؛ بگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزو[ها] سرگرمشان كند، پس به زودی خواهند دانست.» (حجر: 3) و از جمله صفات حق تعالی، آن است كه هرگز نخورد و بخوراند؛ چنانچه قرآن كریم فرموده است: «وَ هُوَ یطعمُ و لا یطعمُ؛ و اوست كه خوراك می دهد و خوراك داده نمی شود». (انعام: 14) و جنید بغدادی (رحمه الله) گفته است: «الجوع الطعامُ الله فی ارضه: گرسنگی، طعام خدا در زمین اوست.» و نیز چندان كه كمتر خورند، كمتر بخوابند و در این صفت نیز به پروردگار خویش نزدیك شوند، چنانچه فرمود: «لا تَاخُذهُ سنهٌ و لا نومٌ؛ نه خوابی سبك او را را گیرد و نه خوابی گران». (بقره: 255). (4) 

2. در غل و زنجیر بودن شیاطین 
 

بر اساس حدیثی از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) «شیطان ها در این ماه [مبارك رمضان] به بند كشیده شده اند. از خداوند بخواهید كه آنها را دیگر بر شما مسلط نگرداند». (5) 
با توجه به این روایت نبوی، باید یكی از عوامل اثرگذار بودن ماه مبارك رمضان را در «به بند كشیده شدن شیطان ها» در این ماه جویا شد. بدیهی است كه شیاطین، دشمنان شماره یك انسان ها هستند و آشكار است كه نبرد با دشمنی كه در بند است و چندان توان مبارزه ندارد، بسی آسان تر از جهاد با دشمنی است كه كاملاً آزاد و رها از هرگونه بند و زنجیر است.
بی گمان، ماه رمضان بر دست و پای شیطان ها بند می نهد و در پی آن، مبارزه روزه داران با شیاطین را ‌آسان می كند و موجب می شود شخص نسبت به پیروزی خویش در نبرد با شیاطین، اطمینان حاصل كند. از این رهگذر، ماه مبارك رمضان، یكی از عوامل اثرگذاری خویش بر روزه داران را وام دار، غل و زنجیر نهادن بر دست و پای شیطان هاست. 
 

3. تبدیل شدن نفس ها، تسبیح و خواب به عبادت و دو چندان شدن پاداش عبادت ها در این ماه 
 

یكی از عوامل اثرگذاری ماه مبارك رمضان بر دل و جان روزه داران این است كه در این ماه، نفس های روزه دار، به تسبیح تبدیل، و خواب او عبادت و پاداش عبادت او چند برابر می شود. در حدیثی از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) در این باره می خوانیم: «اَنفاسُكُم فیهِ تسبیحٌ و نومُكُم فیه عبادهٌ ... من ادی فیهِ فرضاً كان لهُ ثوابُ من اَدًی سیعینَ فریضَهً فیما سواهُ من الشهودِ و من ثلا فیه آیه من القرآن كان لهُ مثل اجر من ختم القرآن فی غیره من الشهودِ؛fd».(6) 
ماه مبارك رمضان، كار روزه دار را بدان جا می كشاند كه نفس او را تسبیح و خواب او را عبادت، و پاداش نماز و تلاوت قرآن او را دو چندان می كند و به شدت در روح و جان او اثر مثبت می گذارد و او را بسی متفاوت تر از ماه های دیگر، به سوی تعالی و كمال، رهنمون می دارد. شكی نیست كه اثرگذاری یازده ماه دیگر بر انسان ها كه در آنها، نه نفس انسان ها، تسبیح و نه خواب آنها، عبادات و نه پاداش نماز و قرائت قرآن، مضاعف است، با اثرگذاری ماه مبارك رمضان بر انسان های روزه دار كه حتی امور طبیعی و اعمال مباح انسان، مانند نفس كشیدن و خواب را به تسبیح و عبادت تبدیل، و عبادت اندك او را انبوه و متراكم می كند، هیچ گاه یكسان نخواهد بود. به تعبیر زیبای مولوی:

 

خود كه یابد این چنین بازار را 
كه به یك گل می خری گلزار را

دانه ای را صد درختان عوض 
حبه ای را آمدت صدكان (7) عوض (8)

نیز به تعبیر حكیم نظامی گنجه ای:

سنگ بینداز و گهر میستان 
خاك زمین میده و زر میستان

آنكه ترا توشه ره می دهد 
از تو یكی خواهد و ده می دهد

بهتر از این مایه ستانیت نیست 
سود كن آخر كه زیانیت نیست (9)

 

4. یادآوری عملی توانایی های معنوی انسان در كنترل غرایز 
 

ماه رمضان، ماه عنان گیری نفس اماره و مهار غرایز است. شكی نیست كه وقتی غرایز انسان مهار نشوند، می توانند یكی از عوامل اصلی تباهی و سقوط وی به شمار آیند. معمولاً آدم ها به دلیل جاذبه و قدرت غرایز، خود را از مقابله با آن ناتوان می بینند. به همین دلیل، امید چندانی به پیروزی خویش در مهار زیاده خواهی های غرایز نمی بندند. این در حالی است كه ماه رمضان، عملاً به او می آموزد كه مهار غرایز، كاری شدنی و عملی در خور طاقت و توانایی انسان هاست و بر اثر این یادآوری به آنها و وادار كردن آنان به تمرین عملی در این باره، آنها را از توان مندی بالایشان برای پیروزی در این كار، با خبر می سازد. انسانی كه هیچ گاه در خود این توان را نمی دید كه روزی را بدون صبحانه، ناهار و عصرانه به شب برساند، اكنون در این ماه، سی روز را بدون خوردن این سه وعده غذا می گذراند، بی آنكه آسیبی ببیند و دچار اختلالی شود. آنكه خود را ناتوان‌ تر از آن می دید كه سحرگاهان، از بستر گرم و نرم خویش دل بكند و ساعتی را در آن لحظه های ملكوتی بیدار بماند، در این ماه به آسانی بیدار می شود. چه بسا روزه داری به دلیل عادت به سیگار، خود را از ترك آن در طول روز ناتوان می دید، ولی اكنون، ساعت های طولانی بین سحر تا افطار را بدون سیگار، پشت سر می گذارد. بی گمان، كسی كه در این یك ماه توانست غرایز خویش را در طول روز كنترل كند و حتی از كارهایی بپرهیزد كه تا پش از ماه مبارك رمضان بر او حلال و مباح بود، پس از ماه رمضان و در ماه های دیگر نیز می تواند غرایزش را كنترل كند و آنها را زیر سلطه خویش درآورد. بنابراین، یكی از عوامل اثرگذاری ماه رمضان، فراهم آوردن زمینه برای تمرین عملی درباره مهار غرایز و آگاهی كردن انسان از توانایی های معنوی خویش، برای تعمیم و استمرار مهار غرایز در ماه های دیگر و باور به توان مندی خویش در دیگر ماه هاست. 

5. سحرخیزی 
 

یكی از بركت های ماه مبارك رمضان، توفیق سحرخیزی برای روزه داران است. معمولاً آدم ها سحرگاهان در خواب و استراحت به سر می برند و از فیض سحرخیزی و استفاده از ثمره‌های بیداری در سحرگاهان محرومند، اما ماه رمضان، دریچه توفیق «سحرخیزی» را به روی روزه داران می گشاید و زمینه بهره بردن از فیض های فراوان سحرگاهان و بر پا داشتن عبادت پر فیض نماز شب را برای بیداران در این لحظه ها فراهم می آورد. 
به تعبیر خواجه عبدالله انصاری: «عارفان را در شب، به گریه فرمایند، تا چون روی دل ایشان به قطرات ندامت شسته گردد، نظر كرامت یابند؛ یعنی گل چینند و خار نبینند، در نور نشینند و نار نبینند». (10)
آیت الله میرزا جواد ملكی تبریزی در این باره می گوید: 
آنچه در فضیلت نماز شب و سحرخیزی رسیده؛ بسیار است و گمان من آن است كه اگر كسی در آن روایات فكر كند و به آنها ایمان داشته باشد، هر چند به كمترین درجات ایمان، و تنش نیز سالم باشد، لذت خواب نمی تواند او را از تهجد و شب زنده داری باز دارد و راضی نمی شود كه خود را از این همه فضیلت محروم نموده، با زیان ها و خسارت هایی كه نتیجه ترك نماز شب است بسازد. چگونه انسان بیدار دل و عاقل راضی می شود كه با ترك نماز شب و خوابیدن در سحرگاهان، فضیلت های مهمی همانند «امام فرشتگان شدن»؛ «شرافت مناجات با پروردگار»؛ «لذت انس با خداوند» و «كرامت هم نشینی با او، را از دست بدهد. كسانی كه از مقامات دین به جایی رسیده اند، همه آنها را شب خیزان بوده اند و از غیر آنها دیده نشده است. (11)

 

باد گلبوی سحر، خوش می وزد، خیزای ندیم 
بس كه خواهد رفت بر بالای خاك ما نسیم

قلب زر اندوده نستانند در بازار حشر 
خالصی باید كه بیرون آید از آتش سلیم

راه نومیدی گرفتم رحمتم دل می دهد 
كای گنه كاران هنوز امید عفو است از كریم

گرچه شیطان رجیم از راه انصافم ببرد 
همچنان امید می دارم به رحمن و رحیم (12)

 

الف) فضیلت سحرخیزی از نگاه آیات 
 

قرآن كریم بارها پیامبر خویش، حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) را به سحرخیزی و نماز شب، فرا خوانده و بندگان سحرخیز را ستایش كرده است. برخی از این آیات عبارتند از: 
-«وَ مِنَ اللیلِ فتَهَجد به نافِلهً لك عسی ان یبعثك ربك مقاماً محموداً؛ [ای رسول ما] پاسی از شب راه زنده بدار، تا برای تو [به منزله] نافله ای باشد؛ امید كه پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند». (اسراء: 79) 
-«كانوا قلیلاً من اللیلِ منا یهجعونَ، و بالأسحارِ هم یستغفرُونَ؛ [پرهیزكاران] از شب اندكی را می غنودند و در سحرگاهان [از خدا] طلب آمرزش می كردند». (ذاریات: 17 و 18) 
- «المستغفرین بالاسحار؛ استغفار كنندگان در سحرگاهانند (آل عمران: 77) 
-«وَ عِبادُ الرحمنِ ... الّذینَ یبیتونَ لِرَبَّهِم سُجداً و قیاماً؛ و بندگان [راستین] فدای رحمن ... كسانی هستند كه در حال سجده و قیام، شب را به روز می آورند.» (فرقان: 63 و 64)

ب) فضیلت های سحرخیزی از نگاه روایات 
 

آنچه از روایات اهل بیت (علیهم السلام) درباره فضیلت ها و فایده های سحرخیزی و اقامه نماز شب آمده، از شماره بیرون است كه در ادامه به سه نمونه از آنها اشاره می كنیم: 
- در حدیث قدسی آمده است كه : «دوستان خدا كه خدا نیز دوستشان دارد؛ آنها كه خدا مشتاق آنان و آنان نیز مشتاق خدایند و ‌آنان كه خداوند به آنها نظر می كند و آنان نیز به خداوند نظر می كنند، كسانی هستند كه در تاریكی های شب برای خدا سجده می كنند و با او مناجات می نمایند و به نماز شب بر می خیزند». (13)
یكی از دوستان امام صادق (علیه السلام) می گوید: 
به آن حضرت عرض كردم: «در چه ساعتی، بنده خدا به خدا نزدیك تر است و خدا نیز به او نزدیك است؟ «فرمود: «در سحرگاهان؛ هنگامی كه در آخر شب به پا می خیزد، در حالی كه چشم های مردمان در خواب است، پس وضو می سازد، و به نماز می ایستد و رویش را به سوی خداوند می كند؛ و در نماز شب خویش. مقداری از آیات قرآن نیز می خواند؛ و چون نمازش را خواند، آوازدهنده ای از سمت راست عرش خداوند از كرانه آسمان، آواز می دهد، ای بنده ای كه به نماز ایستادی و پروردگارت را می خوانی، همانا كه احسان و هدیه الهی، از كرانه آسمان، بر سر تو افشانده می شود و فرشتگان گرداگرد تو را فرا می گیرند و خداوند، این گونه تو را مورد ندای خویش قرار می دهد كه: ای بنده من! اگر می دانستی كه با چه كسی به راز و نیاز پرداختی، هرگز روی از نماز بر نمی گردانیدی. (14) 
امام صادق (علیه السلام) فرمود: «نماز شب موجب رضای پروردگار و دوستی فرشتگان است و سنت پیامبران و نور معرفت و ریشه ایمان است و آسایش بدن هاست و ناخوشایند شیطان است و اسلحه مؤمن است و موجب پذیرش دعا و قبولی اعمال و بركت در روزی است». (15)

 

گرفت دامن گل، شبنم از سحرخیزی 
ز گرد خواب بشو دست و رو، تو هم برخیز

امید فتح و ظفر هست تا علم برجاست 
فروغ صبح نخوابانده تا علم، برخیز

درین دو وقت، اجابت گشاده پیشانی است 
دل شب ار نتوانی سپیده دم برخیز

ز گریه دل شب، روی شمع، نورانی است 
تو نیز شب به دو چشم شرر فشان برخیز

به فكر دوست به بالین گذار سره «صائب» 
چو آفتاب ز آغوش صبحدم برخیز (16) 

قالب وبلاگ