تبلیغات
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس - درس رمضان4
پایگاه بسیج شهید رجایی فرهنگیان ناحیه 3 مشهد مقدس
هدف بسیج حفظ ارزشهاست

نور رمضان (4)

نور رمضان (4)
نور رمضان (4)


 

نویسنده: سید محمود طاهری 




 

 

بخش سوم: پرهیز از افراط و تفریط در دستورهای معنوی ماه رمضان 
 

ماه رمضان، ماه دمیدن شور عبادت و شوق بنگی و ذوق دعا و نیایش است. بدیهی است كه این فضای روحانی و حال و هوای ملكوتی، روزه داران را به وجد می آورد و آنها را آماده انجام عبادت های پر شور، كاستن از خواب و مجاهده و ریاضت می سازد، اما باید مراقب بود در این باره از جاده اعتدال بیرون نرفت و دامن میانه روی در انجام دستورهای معنوی ماه رمضان را از كف ننهاد؛ زیرا معمولاً این جوشش شوق و شور در این ماه ملكوتی، زمینه را برای زیاده روی در عبادت و ناموزونی در انجام اعمال مستحب فراهم می آورد، و برون رفت از اعتدال در ریاضت و مجاهده و سیر و سلوك و انجام كارهای مستحب نیز چه بسا پی آمدهای زیان باری در پی داشته است و به دلیل خستگی و طاقت فرسا بودن، ناگهان به دل سردی و بی میلی و روی بر گردانیدن از عبادت بینجامد. 
امام خمینی (رحمه الله) در این باره چنین هشدار می دهد: 
از احادیثی كه درباره میانه روی در عبادت و پرداختن به آن، در حال نشاط و وانهادن آن در حال كسالت و بی میلی آمده است، استفاده می شود كه یكی از امور مهم در مسئله ریاضت و عبادت خداوند، موضوع «مراعات» است؛ و معنای آن، این است كه انسان سالك و كسی كه ذوق و شور عبادت و مجاهده را دارد، مراعات حال خود را بكند و با رفق و مدارا با نَفس، رفتار نماید، و پیش از طاقت و حالت خود، بر خود تحمیل نكند؛ خصوصاً برای جوان ها و تازه كارها، كه اگر آنها با رفق و مدارا با نفس، رفتار نكنند، چه بسا گرفتار خطر عظیمی شوند كه نتوانند آن را جبران كنند؛ و آن خطر، آن است كه گاهی نفس انسان به واسطه سخت گیری فوق العاده و عنان گیری بی اندازه، عنان گسیخته شود و زمام اختیار انسان را از دست او بگیرد، و موجب شود كه شخص، چنان در پرتگاه افتد كه هرگز روی نجات را نبیند. (1) 
از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است كه حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «به راستی این دین، محكم است. به آرامی در آن درآیید و عبادت خدا را به بنده های خدا به زور تحمیل نكنید تا چون سواری باشد كه نه سفر را به انجام می رساند و نه پشت سالمی برای مركوب خود باقی می گذارد.» (2)
امام صادق (علیه السلام) فرمود: «عبادت پروردگار را بر نَفس خود، مبغوض نكنید.» یعنی تا شوق و رغبت دارید، به عبادت بپردازید و چون كسل شوید، دست از آن بدارید، تا رانده و مانده از آن نشوید. (3)
همچنین از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: «من جوان بودم و در عبادت، تلاش و جدّیت فراوان می نمودم. پدرم به من فرمود: پسر جانم، كمتر از این عمل كن [و این قدر خود را در عبادات، به زحمت مینداز]، چرا كه خداوند چون بنده ای را دوست دارد، به اندكی از او نیز راضی می شود». (4)
 

بخش چهارم: مدیریت معنوی در ماه مبارك رمضان 
 

شرط اصلی موفقیت در هر كاری، مدیریت درست آن كار است و شرط اصلی برخورداری از فیض های متراكم ماه مبارك رمضان، مدیریت درون خویشتن و تنظیم گیرنده های روحی خویش برای دریافت امواج ربانی و فیض های قدسی است. در حقیقت، كسی كه در این ماه، هم از خویشتن و اعضا و جوارح خویش مراقبه به عمل می آورد، و همواره به محاسبه عملكرد خویش در این ماه می پردازد، توفیق یافته است كه از خویشتن، مدیریت معنوی كند و دریچه های فیض را در این ماه به روی خویش بگشاید. 
آیت الله ملكی تبریزی، درباره مدیریت معنوی خویش در این ماه می فرماید: «یكی از امور مهم در این ماه مبارك آن است كه نفس خود را در مقام محاسبه برآورد، همان گونه كه شریكی، شریك خود را آخر عمل، به حساب دعوت می كند؛ و سرمایه خود را كه عمر او، ایمان او، و بركات ماه رمضان و انوار آن است ملاحظه كند و ببیند كه آیا بر ایمانش به خداوند و رسول او و كتاب او و روز واپسین، افزوده شد یا خیر و اینكه آیا در اخلاق او تغییر و پیشرفتی حاصل شده است یا نه؛ و آیا برای او بیم و امید؛ صبر؛ زهد؛ فكری كه او را با خدا مأنوس سازد؛ و معرفتی كه او را به محبت پروردگار و رضا و تسلیم در برابر او و توكل بر او برساند، حاصل شده است یا خیر؛ و اینكه آیا به نور معرفت در مشاهده امور غیبی و دل كندن از جاذبه های دنیا، دست یافته است یا نه. و خلاصه آنكه آیا ماه رمضان به طور كلی، در او تأثیر گذاشته است، یا اینكه همچنان به همان حالت پیشین باقی است؟ و نیز در افعال خود و حركات جوارح خود حساب كند و ببیند كه آیا به حال خود مانده اند یا در مراقبت احكام خدای تعالی افزایش یافته اند؟ به ویژه نسبت به زبانش درباره دروغ گویی و غیبت و افترا و تعرض به آبروی مؤمنان و دشنام و آزار دیگران، دقت نماید و ببیند كه اگر همه آنها به حالت قبلی خود باقی است، پس بداند كه در این ماه بزرگ و با بركت، نتوانست بر خود مدیریت كند و اینكه نورانیت ماه رمضان نتوانست بر تیرگی های اخلاق و رفتار ناپسند او غلبه كند؛ و الا ممكن نیست كه انوار ماه رمضان و شبهای قدر و آن همه دعاهای جلیل، در روشن كردن دل و پاك ساختن آن از پلیدی ها، بی تأثیر باشد، و قلبی كه از ماه مبارك رمضان، كسب نور كرد، از او شر و امور ناپسند، تراوش نمی كند و شخص روزه دار باید بداند كه سخت ترین مصیبت ها و بزرگ ترین خطرها آن است كه ماه رمضان بگذرد، و او آمرزیده نشود؛ پس باید در اصلاح خود بكوشد و از خدای تعالی، استمداد نماید و به رحمت او پناهنده شود، تا به او توفیق خودسازی و تحول معنوی در این ماه، عطا فرماید». (5)

بخش پنجم: وداع با ماه مبارك رمضان و پیام آن 
 

یكی از كارهای مستحب در شب آخر ماه مبارك رمضان، وداع و خداحافظی با این ماه شریف است. دعای چهل و پنجم صحیفه سجادیه، به وداع با ماه مبارك رمضان اختصاص یافته است. در بخشی از این وداع جان سوز آمده است: 
السلام علیكَ غیرَ مودِّعٍ برماً، و لا متروكٍ صیامُهُ ساماً. السلام علیكَ مَنَ مطلوبٍ قبلَ وقتِهِ و محزونٍ علیهِ قبل فوتِهِ 
سلام بر تو كه وداع با تو از روی دلتنگی نیست و ترك روزه تو به جهت خستگی و ملال نمی باشد. سلام بر تو كه قبل از فرا رسیدنت، مورد طلب ما هستی، و پیش از فوتت، مورد حزن و اندوه ما. 
پیام اصلی وداع با ماه رمضان، برخوردار بودن این زمان یك ماهه از ملكوت، حیات مندی و شعور است، به گونه ای كه همانند دعای یاد شده، می توان او را مورد خطاب قرار داد و با او سخن گفت. آیت الله میرزا جواد ملكی تبریزی در این باره دعاها و مناجات هایی با ماه عظیم خدا وارد گشته است كه بسیار زیبا و دارای مضامین دلنشین است و اگر بر تو مشكل باشد كه با «زمان» مانند یك جاندار دارای شعور و كسی كه یك ماه همنشین تو بوده، وداع كنی، پس به پاسخی كه سید بن طاووس در كتاب اقبال خود آورده است گوش بده. ایشان در این باره می گویند: بدان كه زمان و مكان و دیگر اشیا، هر چند به صورت ظاهر دارای شعور و ادراك نیستند ولی همه آنها در عوالم عالیه و بالا دارای حیات و شعور و دارای نطق و بیان می باشند، و حتی حب و بغض دارند چنان كه این مطلب از بسیاری از اخبار وارده در احوال عالم برزخ و قیامت و نیز از مكاشفات صاحبان كشف و شهود استفاده می گردد – پس هر چه در این عالم یافت می شود، در عوالم دیگری كه در وجود، جلوتر از این عالم است، دارای وجود هستند، و برای موجودات در هر عالم، صورت ها و احكام مخصوص با آن عالم است، كه با صور و احكام موجود در غیر آن عالم، اختلاف دارد، و از احكام بعضی از عوالم بالا آن است كه هر چه در آن یافت می شود دارای حیات و شعور است ... و از این قسم است زمان، كه در بعضی عوالم، زنده و دارای شعور است؛ بنابراین می توان با آن خداحافظی كرد و او را طرف خطاب قرار داد. و از اینجاست كه با ماه رمضان وداع می كنیم و با او سخن می گوییم؛ چرا كه زنده و دارای شعور است و وداع و خطاب ما را می شنود. چیزی كه اهمیت دارد این است كه وداع با ماه رمضان، درست و از روی صداقت نباشد، مگر برای آن كس كه این ماه را با شوق و محبت در بر گرفته باشد، نه از روی تكلف و كراهت و همچنین این وداع، صورت درستی نمی یابد با كسی كه مخالف مقتضای این ماه رفتار نموده است؛ چرا كه مخالف در حقیقت، مصاحب و هم نشین نیست تا با رفیق خود خداحافظی كند. 
به هر حال و در حقیقت، وداع را شرط این است كه وداع كننده از فراق وداع شونده، اندوهگین و محزون باشد و برای فراق او محزون نخواهد بود، مگر اینكه آن رفیق و مصاحب را دوست بدارد و او را دوست نخواهد داشت، مگر اینكه با او مخالفت نكند، بلكه مراقب او باشد و در آنچه محبوب او و مراد اوست، مطیع و فرمانبر او باشد. 
 
بنابراین، اگر تو از ماه رمضان خشنود باشی و از روزه و عبادت آن راضی بوده و آن را دوست بداری، به ناچار از فرقت و دور شدن آن، محزون خواهی شد، و رفتن آن برای تو گران و دشوار خواهد گشت ...باری اگر تو به حرمت ماه رمضان و به قدر و منزلت آن در نزد خدا و به فضل و نعمتش بر تو عارف باشی و مقدار نیكی رفتارش با تو و معامله كریمانه اش را با خودت بشناسی و بدانی كه اگر چنین مهمان شریفی به خانه تو درآید و با آمدن او مقام تو گرامی شود و سود تو افزون گردد، و موجب نجات تو از دوزخ و سبب درآمدن تو به اعلی علیین شود، از فراق او وحشت زده و افسرده خواهی شد و وداع تو با او وداعی جانسوز خواهد بود و البته ماه رمضان هم به همان گونه كه تو با او وداع كرده ای، با تو وداع خواهد نمود بلكه افزون تر و در فراق تو بیشتر از آنچه تو ظاهر ساخته ای، از او ظاهر خواهد شد؛ چرا كه عنایت، از سوی مقام عالی، تمام تر و كامل تر از مقام مادون می باشد. و بر توست كه اگر گاهی بر خلاف اقتضای این ماه شریف عمل نمودی، در آخرین شب این ماه، در مقام جبران بر آیی و با پوزش صادقانه و اظهار توبه و پشیمانی واقعی كه از ژرفای لب باشد نه از لقلقه زبان، او را از خود راضی و خشنود گردانی؛ زیرا او مهمان كریمی است كه اكرام الاكرمین به سوی تو فرستاده است تا به تو سود برساند، نه اینكه تو را زیان بخشد، و لذا با اندك عذرخواهی و مختصر توجه در عذرخواهی، از تو راضی خواهد شد.» (6)

 

برگ تحویل می كند رمضان 
بار تودیع (7) بر دل اخوان

یار نادیده سیر، زود برفت 
دیر ننشست نازنین مهمان

ماه فرخنده، روی بر پیچید 
و علیك السلام یا رمضان

الوداع ای زمان طاعت و خیر 
مجلس ذكر و محفل قرآن

مهر فرمان ایزدی بر لب 
نفس در بند و دیو در زندان

تا دگر روزه با جهان آید 
بس بگردد به گونه گونه جهان

بلبلی زار زار می نالید 
بر فراق بهار، وقت خزان

گفتم انده مبر كه باز آید 
روز نوروز و لاله و ریحان

گفت ترسم بقا وفا نكند 
ورنه هر سال، گل دهد بستان

روزه بسیار و عید خواهد بود 
تیر ماه و بهار و تابستان

تا كه در منزل حیات بود 
سال دیگر، كه در غریبستان

خاك چندان از آدمی بخورد 
كه شود خاك و آدمی یكسان

مردم از روزگار ما جزویست 
كه گذر می كند چو برق یمان

كوه اگر جزو جزو بر گیرند 
متلاشی شود به دور زمان

یا رب آن دم كه دم فرو بندد 
ملك الموت واقف شیطان

كار جان، پیش اهل دل سهل است 
تو نگه دار جوهر ایمان (8)

 

پی‌نوشت‌ها:
 

1. روح الله موسوی خمینی، آداب الصلوه، ص 25. (با اندكی تغییر) 
2. اصول كافی، ج ، ص 263. 
3. همان. 
4. همان، ص 264. 
5. مراقبات، ج 2، صص 103 و 104. 
6. همان، ج 2، بر گرفته از صص 105، 106، 108، 109، 111، 112 و 113. 
7. خداحافظی .
8. كلیات، صص 679 و 680. 
 

منابع 
1. این برگ های پیر. 1381. تصحیح و تعلیقات: نجیب مایل هروی. تهران: نشر نیچاپ اول. 
2.بحرانی، كمال الدین میثم بن علی بن میثم، 1385. شرح صد كلمه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام). مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی. 
3. پك، اسكات. 1376. عشق، راه كم گذر. ترجمه: مهدی مجردزاده كرمانی، تهران: مؤسسه فرهنگی راه بین. 
4. تمیمی آمدی، عبدالواحد. 1373. غررالحكم و دررالكلم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
5. جوادی آملی، عبدالله، 1388. حكمت عبادات. قم: اسراء.
6. حسن زاده آملی، حسن. 1364. مجموعه مقالات، قم: دفتر تبلیغات اسلامی. 
7. دشتی، محمد. 1385. فرهنگ سخنان فاطمه زهرا (علیها السلام) قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیه السلام). 
8. سعدی، 1375. كلیات. تصحیح: محمدعلی فروغی. تهران: ناهید. 
9. سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم، 1380. دیوان. به اهتمام: محمد تقی مدرس رضوی. تهران: سنایی. 
10. سهروردی، شهاب الدین یحیی (شیخ اشراق). 1380. مجموعه مصنفات. تصحیح: سید حسین نصر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
11. شهریار، محمدتقی. 1385. دیوان. تهران: زرین، مؤسسه انتشارات نگاه. 
12. شهید ثانی، 1380. منیه المرید. تحقیق: رضا مختاری، قم:بوستان کتاب.
13. شیخ بهایی. 1384. دیوان. به اهتمام: سید جواد معصومی. قم: طوبای محبت. 
14. شیخ صدوق، 1384. امالی. ترجمه: كریم فیضی. قم: انتشارات وحدت بخش. 
15. شیخ كلینی، 1383. اصول كافی، ترجمه و شرح فارسی: آیت الله شیخ محمدباقر كمره ای. تهران: اسوه. 
16. صائب تبریزی، 1387. دیوان. به كوشش: محمد قهرمان. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی. 
17. صحیفه كامله سجادیه. 1379. ترجمه: محسن غرویان و عبدالجواد ابراهیمی. قم: الهادی. 
18. غزالی، محمد. 1384. احیاء علوم الدین. ترجمه: مؤید الدین محمد خوارزمی. به كوشش: خدیوجم. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی. 
19. فیض كاشانی، ملا محسن. محجه البیضاء. تصحیح و تعلیق: علی اكبر غفاری. قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 
20. قمی، شیخ عباس. 1416 هـ.ق. سفینة البحار. مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی. 
21. كاتسینگر، جیمز اس. 1388. تفرج در باغ حكمت. ترجمه: سید محمد حسین صالحی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب. 
22. متقی هندی. 2005 م. كنزالعمال. عمان: بیت الافكار الدولیه. 
23. محمدرضا. محمد و علی حكیمی. 1380. الحیاة. ترجمه: احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
24. محمدی ری شهری، محمد. 1379. میزان الحكمة. ترجمه: حمیدرضا شیخی. 
25. مصباح یزدی، محمدتقی. 1379. بر درگاه دوست. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (علیه السلام). 
26. مطهری، مرتضی. 1385. یادداشت های استاد مطهری، تهران: صدرا. 
27. ملكی تبریزی، میرزا جواد، 1370. رساله لقاء الله. ترجمه و تعلیق: سید احمد فهری. تهران: فیض كاشانی. 
28. ـــــــــــــــــ ، 1363. مراقبات. ترجمه: علی رضا میرزا حكیم خسروانی. تهران: انتشارات نور فاطمه. 
29. موسوی خمینی، روح الله، 1373. آداب الصلوة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله). 
30. ـــــــــــــــــ ، 1373. چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله).
31. مولوی، 1384. كلیات شمس تبریزی، تصحیح: بدیع الزمان فروزانفر. تهران: دوستان. 
32. ـــــــــــــــــ ، 1378. مثنوی معنوی، تصحیح: نیكلسون. تهران: انتشارات پژوهش. 
33. نامه های عین القضاة همدانی. 1387. به اهتمام: دكتر علی نقی منزوی و دكتر عفیف عسیران. تهران: اساطیر. 
34. نظامی گنجه ای. 1377. كلیات خمسه. تهران: امیركبیر. 
35. هروی انصاری، خواجه عبدالله. 1388. رسائل جامع. تهران: خیام. 
حسینی ایمنی، سید علی؛ اشارات، قم: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، تابستان 1391.

 


قالب وبلاگ